Kua eke ngā taonga kāriki o te wā kotinga hou o Haina ki tētahi rekoata teitei hou

Puna: Te Whare Wānanga o Ngā Pūtaiao Ahuwhenua o Haina

[Whakataki] Ko te rarangi taonga o te kāriki i roto i te rokiroki makariri he tohu aroturuki nui o te tukunga o te mākete kāriki, ā, ka pāngia e ngā raraunga rarangi taonga te huringa mākete o te kāriki i roto i te rokiroki makariri i raro i te ia o te wā roa. I te tau 2022, ka neke atu i te 5 miriona tana te rarangi taonga o te kāriki i hauhaketia i te raumati, ka eke ki te tihi o mua. Whai muri i te taenga mai o ngā raraunga rarangi taonga teitei i te tīmatanga o Hepetema, ka ngoikore te ia o te mākete kāriki i roto i te rokiroki makariri mō te wā poto, engari kāore e tino heke. He pai te hinengaro whānui o ngā kaipupuri moni. He aha te ia o te mākete ā muri ake nei?

I te tīmatanga o Hepetema 2022, ko te tapeke o ngā taonga kāriki hou me ngā taonga tawhito ka eke ki te 5.099 miriona tana, he pikinga 14.76% ia tau, he 161.49% te nui ake i te iti rawa o ngā taonga putunga i ngā tau 10 kua pahure ake nei, ā, he 52.43% te nui ake i te toharite o ngā taonga putunga i ngā tau 10 kua pahure ake nei. Kua eke te nui o ngā taonga kāriki i roto i te rokiroki makariri i tēnei wā whakaputa ki tētahi taumata teitei rawa.

1. I te tau 2022, i piki ake te horahanga me te putanga o te kāriki i hauhaketia i te raumati, ā, i eke te nui o te kāriki i roto i te rokiroki makariri ki te taumata teitei rawa atu.

I te tau 2021, ko te rohe whakato kāriki arumoni i te raki i te ngahuru ka eke ki te 6.67 miriona mu, ā, ko te katoa o te kāriki i hauhaketia i te raumati ka eke ki te 8020000 tana i te tau 2022. I piki ake te rohe whakato me te hua, ā, kua tata ki te taumata teitei o mua. Ko te katoa o te hua he rite tonu ki te tau 2020, me te pikinga o te 9.93% ki te whakataurite ki te uara toharite i ngā tau e rima kua pahure ake nei.

Ahakoa he nui te tuku kāriki i tēnei tau, kua whakaarohia e ētahi kaipakihi he nui atu i te 5 miriona tana te nui o te kāriki hou i mua i te penapena, engari kei te teitei tonu te hihiri mō te hoko kāriki hou. I te tīmatanga o te hanga kāriki i te raumati o te tau 2022, he maha ngā kaiuru mākete i haere ki te mākete ki te tiki i ngā taonga i muri i te whakaoti i te rangahau mōhiohio taketake. Ko te wā penapena me te wā whiwhi kāriki maroke hou i tēnei tau i mua atu i ngā tau e rua kua hipa. I te mutunga o Mei, kāore i tino maroke te kāriki hou. I haere mai ngā kaihokohoko mākete o roto me ētahi kaiwhakarato rokiroki o tāwāhi ki te mākete ki te tiki i ngā taonga. Ko te wā penapena pokapū mai i te 8 o Hune ki te 15 o Hūrae.

2. Ko te utu iti e kukume ana i ngā kaiwhakarato rokiroki ki te uru atu ki te mākete ki te whiwhi taonga

E ai ki ngā pūrongo e pā ana, ko te tino kaupapa matua e tautoko ana i te rokiroki o te kāriki hou kua maroke i tēnei tau ko te painga iti o te utu o te kāriki i tēnei tau. Ko te utu whakatuwheratanga o te kāriki raumati i te tau 2022 kei te taumata waenga i ngā tau e rima kua hipa. Mai i Hune ki Ākuhata, ko te utu hoko toharite o te rokiroki o te kāriki hou he 1.86 yuan/kg, he hekenga 24.68% i whakaritea ki tērā tau; he 17.68% te iti iho i te uara toharite o te 2.26 yuan/jin i ngā tau e rima kua hipa.

I te wā whakaputa o te tau 2019/2020 me te 2021/2022, he nui ngā mate o te rokiroki makariri i te tau i nui ai te utu i te wā hou, ā, ko te toharite o te hua o te whare putunga i te wā whakaputa o te tau 2021/2022 i eke ki te – 137.83%. Heoi, i te tau 2018/2019 me te 2020/2021, i whakaputa te kāriki rokiroki makariri i ngā taonga hou he iti te utu, ā, ko te toharite o te hua o te utu whare putunga o te taonga taketake i te tau 2018/2019 i eke ki te 60.29%, i te tau 2020/2021, i te wā i tata ai te nui rawa o te taonga i mua i tēnei tau ki te 4.5 miriona tana, ko te toharite o te hua o te taonga taketake o te kāriki rokiroki makariri he 19.95%, ā, ko te mōrahi o te hua he 30.22%. He pai ake te utu iti mō ngā kamupene rokiroki ki te whiwhi taonga.

I te wā whakaputa mai i Hune ki te tīmatanga o Hepetema, i piki tuatahi te utu, kātahi ka heke, kātahi ka piki ake anō. I runga i te iti o te pikinga o te tuku me te utu whakatuwheratanga, i tēnei tau, i whiriwhiria e te nuinga o ngā kaiwhakarato rokiroki te wāhi e tata ana ki te utu hinengaro hei tomo ki te mākete, me te piri tonu ki te kaupapa o te hoko utu iti me te utu nui, kaua e whai. Ko te nuinga o ngā kaipupuri moni kāore i whakaaro ka teitei te tawhē hua o te kāriki rokiroki matao. Ko te nuinga o rātou i kī ko te tawhē hua ka tata ki te 20%, ā, ahakoa kāore he tūponotanga ki te puta atu i te hua, ka taea e rātou te ngaro ahakoa he iti te nui o te whakapaipai i whakangaohia ki te rokiroki kāriki i tēnei tau.

3. Ko te tumanako whakahekenga e tautoko ana i te whakapono piki o ngā kamupene rokiroki ki te mākete ā muri ake nei

I tēnei wā, e matapaetia ana ka heke te rohe whakato kāriki i te ngahuru o te tau 2022, koinei te tino take e whiriwhiri ai ngā kamupene rokiroki ki te pupuri i ngā taonga. Ka piki haere te hiahia o te mākete ā-rohe mō te kāriki rokiroki matao i te 15 o Hepetema, ā, mā te piki haere o te hiahia ka whakapiki ake i te whakapono o ngā kamupene rokiroki ki te whai wāhi atu ki te mākete. I te mutunga o Hepetema, ka uru katoa ngā rohe whakaputa ki te wāhanga whakato. Mā te whakatinanatanga āta o te rongo mō te whakaiti i ngā purapura i te marama o Oketopa ka whakapakari ake i te whakapono o ngā kaipupuri moni. I taua wā, ka piki pea te utu o te kāriki i roto i te rokiroki matao.